Hakîm es-Semerkandî (Ebü'l-Kāsım İshâk b. Muhammed)
el-Hakîm · el-Kādî
Hakîm es-Semerkandî (Ebü'l-Kāsım İshâk b. Muhammed b. İsmâil b. İbrâhim b. Zeyd es-Semerkandî), Mâverâünnehir'de yetişmiş Hanefî âlimi, sûfî ve uzun yıllar Semerkant kadılığı yapmış bir zattır. En çok, Sâmânîler devrinde resmî akîde olarak benimsenen es-Sevâdü'l-a'zam 'ın müellifi olarak tanınır. Doğum yılı kaynakta yer almaz. Belh'te önde gelen Hanefî âlimi Muhammed b. Huzeyme el-Kallâs'tan (ö. 314/926) ders aldı. Yine Belh'te sûfî Ebû Bekir Muhammed b. Ömer el-Verrâk'ın müridi oldu; onun sözlerini sonradan rivayet etti ve ona en derin hayranlığını dile getirdi (Sülemî, Tabakātü's-sûfiyye ). Verrâk 280/893'te vefat ettiğine göre İshâk'ın en geç 260/874 civarında doğmuş olması gerekir. Sem'ânî hocaları arasında Abdullah b. Sehl ez-Zâhid'i de sayar; kaynak, bu zatın sûfî Hâtem el-Esam'ın (ö. 237/851-52) müridi ve râvisi Abdullah b. Sehl er-Râzî ile aynı kişi olabileceğini belirtir. Semerkant'ta, önde gelen Hanefî âlimi Ebû Nasr el-İyâzî (ö. 279/892'den önce) ile görüştüğü anlaşılır; zira İyâzî'nin muhalifleriyle yaptığı tartışmaları nakletmiştir. Kelâm, fıkıh ve tefsir bilgisiyle tanındığı, sûfîlerin mânevî bilgisine ve yollarına da vâkıf olduğu kaydedilir. Uzun süre Semerkant kadılığında bulundu ve bu görevdeki tutumu övgüyle anıldı. 10 Muharrem 342'de (27 Mayıs 953) Semerkant'ta vefat etti. Tesir Halkası — Kaynak, es-Sevâdü'l-a'zam 'ın Sâmânîler devrinde resmî akîde olarak geniş ölçüde okutulduğunu ve hanedanın yıkılmasından sonra da uzun süre itibarını koruduğunu yazar. Akîdenin Farsça tercümesinin girişinde mütercim, Sâmânî emîri İsmâil b. Ahmed'in (279-95/892-907) Semerkant, Buhara ve Mâverâünnehir âlimlerini toplayarak, yayıldığını gördüğü bid'atlere karşı Sünnî akîdeyi açıklamalarını emrettiğini; âlimlerin de İshâk'a başvurup Arapça bir akîde yazmasını istediklerini ve bu metnin emîrin ve bütün âlimlerin resmî onayını kazandığını anlatır. Farsça tercüme, Sâmânî Nûh b. Mansûr'un (366-87/976-97) emriyle adı bilinmeyen bir mütercim tarafından hazırlandı. Bu ilk Farsçanın dili zamanla eskiyince metin 795/1393'te Nakşibendî Hâce Muhammed Pârsâ tarafından daha yeni bir Farsçaya aktarıldı; Aynî Efendi Bulgârî'nin Türkçe tercümesi ise 1258/1842'de Bulak'ta basıldı. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Kaynak şiirinden söz etmez; çizgisi sûfî ve ilmîdir. «Hakîm» lakabı, o dönemde doğu İran sûfîleri arasında yaygın olup mutasavvıfların irfânî hikmetine işaret eder; Sem'ânî'ye göre bu lakabı, kendisinden kaydedilmiş pek çok tanınmış hikmetli söz ( hikem ) ve vaaz sebebiyle almıştır. Bu sözlerin bir kısmını Mahmûd b. Osmân ( Firdevsü'l-mürşidiyye ) ve Ebû Nasr Tâhir b. Muhammed el-Hânkāhî ( Güzîde der ahlâk u tasavvuf ) nakleder. Kelâbâzî de onu sûfîlerin yoluna dair eser yazanlar arasında sayar ( et-Ta'arruf ). Kaynağın özetine göre es-Sevâdü'l-a'zam , hükümdara —âdil olsun zâlim olsun— itaat ve destek ile Müslüman cemaatle ( cemâat ) dayanışma görevini kuvvetle vurgular; Mu'tezile, Şîa (metindeki adıyla Râfıza), Kerrâmiyye ve Cehmiyye görüşlerini açıkça reddeder. İmanı amelleri dışarıda bırakarak tanımlayan Hanefî anlayışını Şâfiî ve ehl-i hadis anlayışı karşısında savunur; insan iradesi ve kader meselesinde Kaderiyye ile Cebriyye arasında orta bir yol arar. Kazancı ( kesb ) yasaklayan Kerrâmî zühd anlayışını kabul etmezken velîlerin kerâmetlerine inanmayı destekler ve velîleri peygamberlerin altında konumlandırır. Eserleri — es-Sevâdü'l-a'zam : Hanefî akîde metni. Kaynağa göre mevcut Arapça ve Farsça metinler asıl metni aynen yansıtmaz; IV./X. yüzyıl âlimlerine atıflar taşır ve muhteva ile tertipte önemli farklılıklar gösterir; resmî akîde olarak yaygın biçimde okutulduğu için aktaranlar değişiklik ve eklemeler yapmakta kendilerini serbest hissetmiş olmalıdır. Arapça metin defalarca basılmıştır. İshâk'a nisbet edilen kısa bir Risâle fi'l-îmân da es-Sevâdü'l-a'zam 'ın İstanbul baskısının (1304/1886-87) sonunda yayımlanmıştır; imanın amelleri içine almadığı ve artıp eksilmediği yolundaki Hanefî görüşünü Mu'tezile ve Hâricî görüşleri karşısında savunur. İbn Kutluboğa'nın andığı «Hakîm Kādî» ile aynı kişi ise, Muhtasar fi'l-hayz adlı bir fıkıh eseri ve onun şerhi de ona aittir. Türbesi ve Külliyesi — Semerkant'taki Çâkerdîze kabristanında, İmam Mâtürîdî'nin kabrine yakın bir yere defnedildi. Kaynak, kabrinin IX./XV. yüzyılda hâlâ bilindiğini kaydeder.
